Wat Odwira betekent
Odwira is het Twi-woord voor reiniging of zuivering, en het benoemt zowel een rituele handeling als het jaarlijkse feest dat eromheen is gebouwd. Het feest is geen enkele ceremonie maar een reeks die zich over ongeveer een of twee weken uitstrekt, waarin de staat symbolisch wordt gereinigd van de vervuiling van het afgelopen jaar, de koninklijke voorouders worden geëerd en gevoed, de nieuwe yam wordt vrijgegeven om te eten, en de hoofden van het koninkrijk voor de Asantehene verschijnen om hun trouw te hernieuwen. Varianten van Odwira worden in de hele Akan-wereld gevierd; het Asante-feest in Kumasi was historisch gezien het grootste en het meest politieke.
Het rituele jaar
De Asante-tijdrekening is georganiseerd rond de adae-cyclus, een ronde van tweeënveertig dagen waarin twee dagen zijn gereserveerd voor het eren van de voorouders: Akwasidae, dat op een zondag valt, en Awukudae, dat op een woensdag valt. Op deze dagen betreedt de heerser de krukkamer om een plengoffer te brengen en voedsel aan te bieden aan de voorouderlijke krukken. Odwira stond aan het hoofd van deze cyclus als de grote jaarlijkse versie van wat de adae in het klein deed — een verantwoording over het hele jaar in plaats van over de afgelopen zes weken. Het werd gehouden na de yamoogst, in de periode die overeenkomt met eind augustus en september, en de datum werd vanuit het hof aangekondigd.
De opbouw van het feest
Het reinigen van de zwartgemaakte krukken
Het hart van Odwira is de krukkamer. Wanneer een heerser van aanzien sterft, kan zijn persoonlijke kruk met roet en eigeel worden zwartgemaakt en tussen de voorouderlijke krukken worden geplaatst, waarmee hij het materiële contactpunt wordt tussen de levenden en de doden. Tijdens Odwira worden deze krukken naar buiten gebracht, gereinigd en gevoed met gestampte yam en het bloed van geofferde dieren. De handeling is intiem en besloten: zij vindt plaats buiten het zicht van de menigte, uitgevoerd door de heerser en een klein aantal krukdienaren.
De nieuwe yam
Zolang de voorouders niet hebben gegeten, mag niemand anders de nieuwe yam eten. Het verbod geeft het feest zijn karakter van een eerstelingenritueel en doet een duidelijke uitspraak over voorrang — de doden worden vóór de levenden bediend, en de heerser bedient hen namens iedereen. Wanneer het verbod wordt opgeheven, slaat de sfeer van het feest scherp om van ingetogenheid naar publieke viering.
Optocht en trouwbetuiging
De publieke dagen brengen de staat naar buiten. De Asantehene verschijnt in een draagstoel onder een grote staatsparasol, vergezeld van zwaarddragers, woordvoerders met hun staven, hoornblazers en de diepe fontomfrom-trommels. Hoofden uit de samenstellende staten van het koninkrijk arriveren met hun eigen regalia en gevolg, en de volgorde waarin zij de Asantehene begroeten is op zichzelf een uitspraak over rang. Geschenken en schatting worden aangeboden, geschillen kunnen ter sprake komen, en de politieke verhoudingen van het jaar worden getoond en daarmee bevestigd.
Het politieke werk van het feest
Het is verleidelijk om Odwira als religie te beschouwen en het daarbij te laten, maar het feest was een van de centrale instrumenten van het Asante-bestuur. Het bracht de hele politieke klasse op één plaats en op één moment bijeen; het maakte ondergeschiktheid zichtbaar in een vorm die iedereen kon lezen; het stelde het centrum in staat de provincies te overzien; en het hernieuwde, door ritueel in plaats van door geweld, de instemming waarvan een groot en gedecentraliseerd koninkrijk afhankelijk was. Historici van Asante, in het bijzonder T. C. McCaskie, hebben het feest evenzeer gelezen als een tekst over macht als over de voorouders.
Europese ogen
Enkele van de meest uitvoerige vroege beschrijvingen komen van Europeanen die zich tijdens het feest toevallig in Kumasi bevonden, vooral Thomas Edward Bowdich, wiens missie van 1817 een lang verslag van de Asante-ceremonie opleverde. Deze beschrijvingen zijn waardevol — zij leggen omvang, volgorde en regalia vast die geen andere bron bewaart — maar zij moeten zorgvuldig worden gelezen. De bezoekers begrepen niet wat zij zagen, zij legden zware nadruk op de terechtstellingen die de riten begeleidden, en hun gepubliceerde verslagen werden geschreven voor een thuispubliek dat het exotische en het barbaarse verwachtte. De passages over doden werden later politiek gebruikt om interventie te rechtvaardigen. Moderne historici gebruiken deze verslagen naast mondelinge overlevering en krukgeschiedenissen, niet in plaats daarvan.
Odwira na 1896
De Odwira van de negentiende eeuw heeft de vernietiging van de Asante-onafhankelijkheid niet ongeschonden doorstaan. Met de afzetting en verbanning van Asantehene Prempeh I in 1896 en de oorlog van 1900 verdween het feest in Kumasi in zijn oude vorm. Na het herstel van de Asante-confederatie in 1935 werd een groot deel van de rituele kalender opnieuw opgebouwd, en tegenwoordig is de grote publieke gelegenheid van het Asante-jaar de Akwasidae Kese, de vergrote Akwasidae. Elders in de Akan-wereld gaat Odwira onder zijn eigen naam door — de Odwira van Akuapem in Akropong is de bekendste — en trekt jaarlijks grote aantallen bezoekers en terugkerende leden van de diaspora.
Waarom het nog steeds van belang is
Odwira comprimeert veel Asante-denken in enkele dagen: dat gezag afdaalt van de voorouders en periodiek aan hen moet worden teruggegeven; dat de politieke orde een morele orde is en vervuild kan raken; en dat vernieuwing iets is wat een gemeenschap samen doet, in het openbaar, op een vast tijdstip. Voor bezoekers en onderzoekers is het bovendien een van de weinige situaties waarin regalia, trommeltaal, lofdichten en hofprotocol als één samenhangend systeem te zien zijn en niet als losse voorwerpen in een museumvitrine.
