Een nieuw hoofdstuk in een oude betrekking
Nederlanders en Asante hebben sinds de zeventiende eeuw contact, maar bijna al die tijd liep het verkeer één kant op: Nederlandse schepen en ambtenaren gingen naar de Goudkust. Pas in de laatste vier decennia heeft zich een aanzienlijke Ghanese bevolking in Nederland gevestigd, en dat heeft de betrekking van een historische in een geleefde veranderd.
Migratie van enige omvang begon in de jaren tachtig. De economische crisis in Ghana in dat decennium, verergerd door droogte, bosbranden en de terugkeer van zeer grote aantallen Ghanezen die in 1983 uit Nigeria werden uitgezet, bracht mensen ertoe naar het buitenland te kijken. Sommigen kwamen rechtstreeks naar Nederland, anderen via andere Europese landen. Vandaag telt Nederland enkele tienduizenden mensen van Ghanese herkomst, en de gemeenschap is een van de grotere Afrikaanse bevolkingsgroepen ten zuiden van de Sahara in het land.
Amsterdam-Zuidoost
Het middelpunt van het Ghanese leven in Nederland is Amsterdam-Zuidoost, het stadsdeel rond de Bijlmermeer. De hoogbouw daar, weinig geliefd bij de bewoners voor wie zij was bedoeld, bood in de jaren tachtig beschikbare en betaalbare woonruimte aan nieuwkomers, en er vormde zich snel een gemeenschap.
Zuidoost draagt daarvan overal de sporen: winkels met bakbanaan, cassave, kenkey en gedroogde vis; kappers, kleermakers en geldtransferkantoren; Twi op straat naast Nederlands, Sranantongo en tal van andere talen. Rotterdam kent de tweede grote concentratie, met kleinere gemeenschappen in Den Haag, Almere en elders.
Eén gebeurtenis tekende de gemeenschap pijnlijk. Toen in oktober 1992 een vrachtvliegtuig op de Bijlmerflats stortte, legde de moeite om vast te stellen wie er in de gebouwen woonden bloot hoeveel bewoners, onder wie Ghanezen, zonder formele status leefden. De nasleep dwong Nederland tot een openbare afrekening met het bestaan van ongedocumenteerden waarmee de gemeenschap al jaren leefde.
Kerken
Geen instelling weegt zwaarder. Ghanese pinkster- en charismatische gemeenten zijn uitgegroeid tot een van de krachtigste religieuze bewegingen in Nederland; veel ervan zijn in Zuidoost gesticht en kwamen aanvankelijk samen in welke ruimte ook maar te huren was — zalen, verbouwde bedrijfspanden, parkeergarages onder de flats.
Deze kerken doen veel meer dan diensten houden. Zij bieden hulp en noodsteun, regelen uitvaarten, bemiddelen bij geschillen, onderhouden koren en jeugdgroepen, en vormen het voornaamste sociale netwerk voor hun leden. Voor velen is de kerk de plaats waar in het openbaar Twi wordt gesproken, waar een Ghanese opvoeding wordt doorgegeven aan in Nederland geboren kinderen, en waar wie pas is aangekomen een eerste aanspreekpunt vindt.
Verenigingen en verplichtingen
Naast de kerken bestaan wereldlijke organisaties: verenigingen van herkomstplaats en -streek, beroeps- en studentengroepen, vrouwenorganisaties en koepels die de gemeenschap bij Nederlandse instanties vertegenwoordigen. Asante-verenigingen nemen daarin een vooraanstaande plaats in, wat het gewicht van Asante binnen de Ghanese migratie weerspiegelt.
Deze verbanden bestaan deels voor onderlinge hulp en deels uit verplichting. Uitvaarten zijn de centrale sociale instelling van het Akan-leven, en een Ghanese uitvaart in Nederland kan repatriëring van het lichaam omvatten, een dienst in Amsterdam en een volledige plechtigheid in Ghana, waarbij de vereniging organiseert en meebetaalt. Geldovermakingen volgen dezelfde logica en ondersteunen familieleden, schoolgeld, bouwprojecten en ziekenhuisrekeningen in het thuisland; voor Ghana als geheel vormen overmakingen uit het buitenland een belangrijke bron van deviezen.
Cultuur in het openbaar
- De Ghanese onafhankelijkheidsdag op 6 maart wordt in Amsterdam en Rotterdam gevierd.
- Kente wordt gedragen bij bruiloften, uitvaarten, kerkjubilea en diploma-uitreikingen, met dezelfde betekenissen als in Kumasi.
- Highlife en de daaruit voortgekomen stijlen circuleren via kerkbands, clubs, radio en streaming, met in Nederland geboren Ghanese artiesten die tegelijk in het Nederlands en in het Twi werken.
- Naamgevingsplechtigheden, verlovingsriten en andere Akan-gebruiken vinden plaats in Nederlandse huiskamers en buurthuizen.
De tweede generatie
Kinderen en kleinkinderen van de eerste nieuwkomers zijn Nederlands — in het Nederlands geschoold, werkzaam in alle beroepen, in de sport en in de kunsten — en behouden daarnaast een Asante- of Ghanese identiteit naar eigen keuze. Velen hebben Kumasi bezocht; sommigen spreken vloeiend Twi, anderen verstaan het zonder het te spreken. Hun situatie is die van tweede generaties overal, met de bijzondere kleur van een herkomstland met een sterke, welsprekende eigen culturele traditie.
Waarom dit hier van belang is
Voor een site over Asante en Nederland is dit geen aanhangsel maar de tegenwoordige tijd van het onderwerp. De forten, de verdragen en de Elmina Note behoren tot het archief. De betrekking zelf wordt nu gedragen door mensen die in beide werelden tegelijk leven — en die, anders dan vrijwel iedereen in de eerdere geschiedenis, volledig vrij zijn om voor zichzelf te spreken.
