Drie forten op één strand
Er is nauwelijks een betere illustratie van hoe de Europese handel aan de Goudkust in de praktijk werkte dan de kustlijn van het huidige centrum van Accra. Binnen enkele kilometers stonden drie forten van drie verschillende mogendheden: het Deense Christiansborg in Osu in het oosten, het Engelse James Fort in het midden en het Nederlandse Fort Crèvecoeur in het westen. Elk had zijn eigen Afrikaanse wijk, zijn eigen handelspartners en zijn eigen plaatselijke politiek. Geen van drieën kon de andere uitsluiten.
Het Nederlandse fort werd in 1649 gebouwd. De naam — "hartzeer" — wordt doorgaans opgevat als een oordeel over de zwaarte van de onderneming, of dat nu de kosten, het klimaat of de ondervonden weerstand betrof. Het was een bescheiden vierkant werk vergeleken met Elmina, dicht bij het water gelegen en met zijn geschut gericht op de landingsplaats.
Waarom Accra van belang was
Accra lag aan het zeewaartse einde van routes die noordwaarts liepen naar het Akwamu-gebied en verder, en het was een natuurlijke uitweg voor een achterland dat de westelijke forten niet konden bereiken. In de zeventiende eeuw beheerste de machtige staat Akwamu de streek; in de achttiende drong eerst de invloed van Akyem en daarna die van Asante naar de kust op. Voor een Europese post lag de waarde van Accra in de toegang tot die handel — vooral goud, en tot slaaf gemaakte mensen, en later palmolie en andere waren.
De concurrerende opzet had gevolgen voor de plaatselijke Ga-gemeenschappen. Drie forten betekenden drie reeksen van tolbetalingen, drie reeksen van huren en drie Europese garnizoenen die tegen elkaar konden worden uitgespeeld. Ga-leiders waren daarin niet lijdzaam: de kustplaatsen groeiden juist rond de forten omdat nabijheid tot een Europese koper een bezit was dat het waard maakte ernaast te wonen.
Het leven in het fort
Fort Crèvecoeur is nooit groot geweest. Een commandant, een handvol compagniedienaren, een garnizoen Europese soldaten dat voortdurend door koortsen werd uitgedund, en een veel grotere groep Afrikaanse werknemers, ambachtslieden, kanovaarders en tolken, die het meeste werk deden en het meeste wisten van wat er gaande was. Eromheen groeide Nederlands Accra, een plaats van handelaren, tussenpersonen en Euro-Afrikaanse families.
- Het fort bewaarde goederen tussen de aankomst van het ene en het vertrek van het volgende schip.
- Het bood de vlag waaronder Nederlandse kooplieden handelden en het geschut dat de rede beschermde.
- Het herbergde de boekhouding, de correspondentie en het kleine dagelijks bestuur waarvan de compagnie afhing.
- Net als de andere forten in Accra hield het tijdens de Atlantische slavenhandel tot slaaf gemaakte mensen vast in afwachting van verscheping.
1868: een andere vlag
Op grond van de in 1867 overeengekomen en begin 1868 uitgevoerde Engels-Nederlandse ruil gaf Nederland zijn posten ten oosten van Elmina op in ruil voor Britse posten in het westen. Fort Crèvecoeur ging over naar Groot-Brittannië. Het werd hernoemd tot Ussher Fort, naar Herbert Ussher, destijds de hoogste Britse ambtenaar aan de Goudkust, en Nederlands Accra hield na bijna 220 jaar op als afzonderlijk rechtsgebied te bestaan.
De ruil was bedoeld om een rommelige kaart te ordenen. In de praktijk riep zij elders aan de kust ernstige weerstand op, omdat gemeenschappen zonder overleg tussen mogendheden werden overgedragen, en zij droeg bij aan de reeks gebeurtenissen die Nederland vier jaar later deden besluiten zich geheel uit West-Afrika terug te trekken.
Wat er daarna gebeurde
De Britten gaven het fort een bestemming die de Nederlanders niet hadden voorzien: gedurende een groot deel van de koloniale tijd deed het dienst als gevangenis. Die rol, meer nog dan het handelsverleden, is wat veel Ghanezen met het gebouw verbinden, en zij gaf de plek in de decennia vóór de onafhankelijkheid een tweede laag politieke geschiedenis.
Ussher Fort staat er nog altijd, in de oude wijk van Accra bij James Fort, in het stadsdeel dat uit de Engelse nederzetting is gegroeid. Het is gerestaureerd en gebruikt als museum en erfgoedlocatie, en het maakt deel uit van de erkende groep Europese forten en kastelen langs de Ghanese kust.
De plek lezen
Wat Fort Crèvecoeur de aandacht waard maakt, is niet de bouwkundige kwaliteit maar de ligging. Wie op de muren staat, kan de hele logica van de kust doorzien: verschillende Europese mogendheden opeengedrongen op hetzelfde strand, geen van hen soeverein over het achterland, allen afhankelijk van Afrikaanse staten voor handel, voedsel en verblijfstoestemming. Het moderne Accra — hoofdstad van Ghana, een stad van miljoenen — is uit precies die situatie voortgekomen.
