Het archief van de West-Indische Compagnie in het Nationaal Archief

Waarom dit archief van belang is

Gedurende ruim twee en een halve eeuw produceerde de Nederlandse aanwezigheid aan de Goudkust papier: raadsresoluties, dagregisters, brieven naar het vaderland, handelsrekeningen, monsterrollen, inventarissen van forten. Het meeste wat daarvan bewaard is gebleven bevindt zich nu in het Nationaal Archief in Den Haag. Voor iedereen die werkt aan de betrekkingen tussen Asante en Nederland is dit het rijkste documentaire bestand dat bestaat, en het vormt het tegenwicht tegen de Britse bronnen die de literatuur over het negentiende-eeuwse Ghana domineren. De archieven van de West-Indische Compagnie werden in 2011, samen met partnerlanden, opgenomen in het Memory of the World-register van UNESCO, juist vanwege die betekenis.

Wat bewaard is gebleven — en wat niet

Het eerste wat een onderzoeker moet begrijpen, is dat het bestand ongelijkmatig is. Het archief van de eerste West-Indische Compagnie, opgericht in 1621, is slecht behandeld na de reorganisatie van de Compagnie en opnieuw in de negentiende eeuw, toen grote hoeveelheden compagniespapier als oud papier werden verkocht. Wat van het materiaal van vóór 1674 rest, is daarom een fragment. Het archief van de tweede Compagnie, van 1674 tot haar opheffing aan het eind van de achttiende eeuw, is veel beter bewaard, en de archieven van de Nederlandse bezittingen ter Kuste van Guinea na het einde van de Compagnie — doorlopend tot de overdracht aan Groot-Brittannië in 1872 — vormen een omvangrijke en grotendeels doorlopende serie.

De belangrijkste archiefbestanden

• Archieven van de Oude West-Indische Compagnie (1621–1674) — kameradministratie, resoluties en verspreide correspondentie. Fragmentarisch.
• Archieven van de Tweede West-Indische Compagnie (1674–1791) — de Heren Tien, met name de kamers Amsterdam en Zeeland, en de inkomende brieven en journalen van de Afrikaanse en Amerikaanse vestigingen.
• Nederlandse Bezittingen ter Kuste van Guinea (NBKG) — het archief dat aan de kust zelf werd gevormd, in Elmina en de buitenforten, doorlopend na de opheffing van de Compagnie tot de bezittingen aan Groot-Brittannië werden overgedragen. Dit is de serie waarin historici van het Asante-Nederlandse contact het meeste tijd doorbrengen.
• Ministeriële en koloniale dossiers — de negentiende-eeuwse beleidscorrespondentie tussen Den Haag en Elmina, waaronder de werving van West-Afrikaanse soldaten voor het leger in Nederlands-Indië en de onderhandelingen die uitmondden in de verdragen van 1870–71 met Groot-Brittannië.
• Kaart- en tekeningencollecties — waaronder de verzameling buitenlandse kaarten Leupe, met plattegronden en gezichten op de forten.

De documenten die u werkelijk zult gebruiken

Dagregisters en journalen

De dagregisters die in Elmina werden bijgehouden zijn het werkpaard onder de bronnen: een doorlopend, soms dagelijks verslag van aankomsten en vertrekken, prijzen, sterfgevallen, geschillen, berichten uit Kumasi en de bewegingen van Asante-gezanten. Zij komen het dichtst in de buurt van een dagboek van de Nederlands-Asante verhouding zoals die ter plaatse werd beleefd.

Raadsnotulen en correspondentie

De resoluties van de raad te Elmina leggen besluiten vast en, nuttiger nog, de argumenten die eraan voorafgingen. Brieven tussen Elmina en Nederland tonen hoe de mannen aan de kust hun situatie aan hun werkgevers uitlegden — wat niet altijd overeenkomt met hoe zij die onderling beschreven.

Rekeningen, inventarissen en monsterrollen

Financiële en personeelsadministratie wordt het minst gelezen en is vaak het betrouwbaarst. Fortinventarissen, garnizoenslijsten en betaalstaten leggen schaal, bezetting en de materiële werkelijkheid van de posten vast op een manier die verhalende bronnen zelden halen.

Hoe het archief is geordend

Nederlandse archieven zijn geordend per toegang — een archieftoegang met een eigen nummer, met daarin een genummerde inventaris van dossiers. U citeert een document door archief, toegangsnummer en inventarisnummer te geven. De toegangen van de West-Indische Compagnie en de Guinese kust bevinden zich in de koloniale groep van het archief, en elke toegang heeft een inleiding die het lezen waard is: die inleidingen leggen de bestuursgeschiedenis van het betreffende lichaam uit, en dat is precies wat u vertelt waar een bepaald soort document terecht is gekomen.

Praktische adviezen

• Begin bij de inventaris, niet bij het zoekvenster. Zoeken op volledige tekst levert niets op voor materiaal dat alleen op dossierniveau in zeventiende-eeuws bestuurlijk jargon is beschreven. Het doorbladeren van de inventarisstructuur is productiever.
• Houd rekening met vroegmoderne paleografie. Zeventiende- en achttiende-eeuwse Nederlandse handschriften, afkortingen en spelling vergen oefening. Online paleografiecursussen gericht op Nederlandse archieven zijn de snelste weg.
• Gebruik de gepubliceerde gidsen. De geannoteerde gids op de Nederlandse archiefbronnen over Ghana, samengesteld door Michel Doortmont en Jinna Smit, is de standaardingang tot dit materiaal, en de door Albert van Dantzig gepubliceerde bronnenselecties geven u alvast een indruk van hoe de stukken eruitzien.
• Ga na wat gescand is. Een groeiend deel van het materiaal is als digitale afbeelding beschikbaar via de website van het Nationaal Archief op nationaalarchief.nl, gratis te raadplegen. Wat niet gescand is, moet vooraf voor de studiezaal worden aangevraagd.
• Schrijf u in voordat u reist. Toegang tot de studiezaal vereist een bezoekerspas, en originelen moeten in de regel vooraf worden besteld. Raadpleeg de actuele voorwaarden op de website van de instelling in plaats van op berichten uit tweede hand af te gaan.

Tegen de draad in lezen

Dit zijn de archieven van een handels- en koloniaal bestuur, geschreven door zijn employés voor hun superieuren. Zij beschrijven Asante van buitenaf, in de taal van handel en dreiging, en zij zijn gevormd door wat de schrijvers Den Haag wilden laten geloven. Zorgvuldig gebruikt zijn zij niettemin onmisbaar: zij bewaren namen, data, prijzen en diplomatieke uitwisselingen die nergens anders bestaan, en zij kunnen worden getoetst aan de Asante-overlevering en aan het Britse archief om tot iets te komen dat een volledig verhaal benadert.