Bronnen lezen: Europese verslagen over Asante en hun vertekeningen

Het probleem in één zin

Vrijwel alles wat vóór de twintigste eeuw over Asante is geschreven, is geschreven door Europeanen die geen Twi spraken, die hun tijd aan de kust doorbrachten in plaats van in het binnenland, die afhankelijk waren van tolken met eigen belangen, en die schreven voor werkgevers, regeringen of uitgevers in het vaderland. Dat maakt de verslagen niet waardeloos. Het maakt ze tot bewijsmateriaal van een bepaalde soort, te behandelen met dezelfde zorg als elke belanghebbende getuige.

De belangrijkste auteurs

Willem Bosman

Bosman, employé van de West-Indische Compagnie in Elmina in de jaren negentig van de zeventiende eeuw, publiceerde zijn beschrijving van de Guinese kust in 1704. Het werk werd snel in het Engels, Frans en Duits vertaald en was een eeuw lang het standaardverslag over de regio. Bosman kende de kusthandel uitzonderlijk goed en schreef daarover met ongewone precisie. Over het binnenland gaf hij horen zeggen weer, en over Afrikaanse religie en volksaard schreef hij met een minachting die in zijn tijd conventioneel was en nu zwaar misleidend is. Bovendien verdedigde hij het optreden van de Compagnie.

Olfert Dapper en de compilatoren

Dappers Nederlandse beschrijving van Afrika, verschenen in 1668, was samengesteld uit de verslagen van anderen; hijzelf is er nooit geweest. John Ogilby's Engelse "Africa" uit 1670 leunde er zwaar op. Deze compilaties waren buitengewoon invloedrijk en worden nog steeds vaak gereproduceerd om hun gravures, maar zij zijn op zijn best uit de tweede hand en mogen nooit als ooggetuigenverslag worden aangehaald.

Ludewig Ferdinand Romer

Romer, een Deense handelaar aan de kust in het midden van de achttiende eeuw, publiceerde zijn verslag in 1760. Hij is juist waardevol omdat hij Deens was en niet Nederlands of Engels: zijn blik op de rivaliteit tussen de Europese vestigingen is minder eigenbelangzoekend, en hij noteert handelsdetails die anderen vanzelfsprekend vinden.

Thomas Edward Bowdich

Bowdich nam in 1817 deel aan de Britse missie naar Kumasi en publiceerde zijn verslag in 1819. Het is de eerste uitvoerige Europese beschrijving van de Asante-hoofdstad en blijft onmisbaar: de aanleg van de stad, de omvang van het hof, de regalia, de muziek, de ontvangstceremonies. Bowdich was oplettend en geïnteresseerd. Hij was ook jong, slechts enkele maanden ter plaatse, afhankelijk van tolken, en verwikkeld in een publieke ruzie met de African Company die zijn presentatie van de missie kleurde.

Joseph Dupuis

Dupuis ging in 1820 als Brits consul naar Kumasi en publiceerde in 1824. Hij beheerste het Arabisch en gebruikte moslimzegslieden aan het Asante-hof, wat hem toegang gaf tot een informatiestroom die Bowdich miste, in het bijzonder over de noordelijke handel en over de betrekkingen van Asante met de islamitische wereld. Hij lag ook openlijk overhoop met het bestuur in Cape Coast, en zijn boek is deels een pleidooi in dat conflict.

De Nederlandse factorijhouders

De ongepubliceerde rapporten, dagregisters en brieven van Nederlandse functionarissen in Elmina, nu in het Nationaal Archief, vormen in veel opzichten het nuttigste Europese schriftelijke bestand over Asante. Zij waren niet voor publicatie geschreven, zij bestrijken een lange onafgebroken periode, en zij leggen routinezaken vast — ontvangen berichten, aankomende gezanten, prijzen, geschillen — die reisverhalen weglaten. Hun vertekening is bestuurlijk in plaats van literair: zij bestaan om beslissingen tegenover superieuren te rechtvaardigen.

Wat deze schrijvers konden zien

• Handel. Prijzen, goederen, routes en kredietverhoudingen zijn doorgaans betrouwbaar, omdat fouten daarin gevolgen hadden voor de schrijver.
• Ceremonie en uiterlijk vertoon. Beschrijvingen van optochten, regalia en schaal zijn vaak goed, omdat zij van buitenaf konden worden gadegeslagen.
• Namen en data van diplomatiek contact. Wanneer een gezant aankwam en wat hij zei te willen, is in de regel accuraat vastgelegd, ook wanneer de betekenis ervan werd misverstaan.

Wat zij stelselmatig verkeerd hadden

• Politieke structuur. Europese schrijvers grepen naar het vocabulaire van de Europese monarchie — koning, keizer, edelen, provincies — en misten de ambten, raden en afstammingspolitiek die de macht in Asante werkelijk verdeelden.
• Religie. De Asante religieuze praktijk werd vrijwel zonder uitzondering beschreven als bijgeloof of duivelsverering, en rituele handelingen werden weergegeven zonder de betekenissen die er zin aan gaven.
• Geweld. Terechtstellingen bij staatsceremonies werden uitvoerig beschreven, soms met aantallen die niet te onderbouwen zijn, en de nadruk nam toe naarmate de politieke bruikbaarheid van de beschuldiging groeide. Dit is een van de terreinen waar het kritiekloos herhalen van negentiende-eeuwse cijfers populaire verhalen nog altijd vertekent.
• Het binnenland. Alles voorbij de kust kwam via zegslieden die hun eigen redenen hadden om afstand, gevaar of de rijkdom van rivalen te overdrijven.
• Hun eigen positie. Europese schrijvers overdreven stelselmatig de Europese macht aan de kust, terwijl de vestigingen zich in de praktijk staande hielden door grondhuur te betalen, geschenken te geven en op goede voet te blijven met Afrikaanse gezagsdragers.

Hoe u ze goed gebruikt

Vier vuistregels dekken de meeste gevallen. Ten eerste: stel altijd vast waar de schrijver stond — wat hij zelf kon zien en wat hem verteld is. Ten tweede: geef de voorkeur aan het ongepubliceerde bestuursarchief boven het gepubliceerde reisverhaal waar beide bestaan, omdat de prikkel om te vermaken ontbreekt. Ten derde: lees over de nationale archieven heen — de Nederlandse, Britse en Deense stukken beschrijven dezelfde gebeurtenissen voor verschillende opdrachtgevers, en de verschillen zijn veelzeggend. Ten vierde: zet het schriftelijke bestand naast de Asante mondelinge overlevering, krukgeschiedenissen en trommelteksten, die juist het politieke en genealogische detail bewaren waar de Europese bronnen het zwakst in zijn.

Moderne edities en commentaren doen veel van dat werk voor de lezer. De kritische wetenschap van de afgelopen halve eeuw — Ivor Wilks en T. C. McCaskie over Asante, Larry Yarak en Michel Doortmont over de Nederlandse kust, Albert van Dantzig over de Nederlandse documenten — bestaat grotendeels uit precies deze vorm van bronnenkritiek, en is de snelste manier om te leren hoe het gedaan wordt.