Gedigitaliseerde bronnen voor de Asante-Nederlandse geschiedenis

Onderzoek zonder te reizen

Twintig jaar geleden betekende werken aan de Asante-Nederlandse geschiedenis een studiezaal in Den Haag en een onderzoeksreis naar Ghana. Veel kan nu vanaf een laptop overal ter wereld worden gedaan, en voor studenten, gemeenschapsonderzoekers en familiehistorici heeft dat veranderd wat realistisch mogelijk is. Wat volgt is een kaart van wat vrij beschikbaar is, waar het goed voor is, en waar de gaten nog zitten.

Archiefscans

Nationaal Archief

Het Nationaal Archief publiceert een groeiend deel van zijn bestand als vrij toegankelijke digitale afbeeldingen op nationaalarchief.nl. De dekking is ongelijkmatig en wordt bepaald door vraag, materiële staat en projectfinanciering: sommige series zijn volledig, andere zijn in het geheel niet gescand. De toegangen staan echter volledig online, zodat u altijd kunt vaststellen wat er bestaat en hoe het is beschreven voordat u besluit originelen aan te vragen of te reizen. Voor materiaal van de West-Indische Compagnie en de Guinese kust is dit veruit de belangrijkste bron.

Ghanees en Brits materiaal

PRAAD heeft digitaliseringsprojecten uitgevoerd maar beheert geen allesomvattende openbare online catalogus, zodat Ghanees archiefmateriaal doorgaans nog steeds een bezoek of een onderzoeker ter plaatse vereist. Het Britse nationaal archief in Kew heeft een volledige online catalogus en een grote hoeveelheid gedigitaliseerd materiaal over de Goudkust en Ashanti, vaak de snelste manier om de Britse kant van een episode te controleren.

Atlas of Mutual Heritage

De Atlas of Mutual Heritage, op atlasofmutualheritage.nl, is een databank van kaarten, tekeningen, prenten en beschrijvingen van de plaatsen waar de Oost- en West-Indische Compagnie actief waren, samengesteld uit Nederlandse archieven en musea. Voor de Goudkust brengt hij fortplattegronden, kustgezichten en topografische tekeningen bijeen die anders over meerdere instellingen verspreid zouden liggen. Het is een zeer efficiënt vertrekpunt voor al het visuele materiaal, en elk record verwijst terug naar de bewarende instelling.

Delpher

Delpher, op delpher.nl, is de volledige-tekstzoekmachine van de Koninklijke Bibliotheek over gedigitaliseerde kranten, boeken en tijdschriften. Voor de negentiende eeuw is het ingrijpend. Zoeken in Nederlandse kranten op Elmina, Ashantijnen, Goudkust, Kust van Guinea of de namen van functionarissen levert scheepsberichten, parlementaire verslaggeving, opiniestukken, overlijdensberichten en het publieke debat over de overdracht van de Goudkustbezittingen aan Groot-Brittannië. Het is ook de snelste route naar de Nederlandse publieke opinie over de werving van West-Afrikaanse soldaten voor het leger in Nederlands-Indië.

Twee waarschuwingen. Tekstherkenning op negentiende-eeuws zetwerk is onvolmaakt, dus varieer uw spelling en reken op gemiste treffers. En het auteursrecht beperkt de volledige toegang tot recenter materiaal, dat alleen in bibliotheekstudiezalen te bekijken is.

Museumcatalogi

• Wereldmuseum — de gedeelde collectiedatabank van de gefuseerde Nederlandse etnografische musea, online doorzoekbaar, met afbeeldingen bij een groot deel van de records en steeds vaker met herkomstinformatie.
• Rijksmuseum — een volledig open catalogus met downloads in hoge resolutie van rechtenvrij materiaal, bruikbaar voor prenten, kaarten, portretten en voorwerpen uit de compagniestijd.
• British Museum — een zeer omvangrijke doorzoekbare catalogus, met inbegrip van het Asante-goud dat met de gebeurtenissen van 1874 in verband wordt gebracht.
• Europeana — een aggregator die in één keer door vele Europese instellingen zoekt; een goede manier om bezit in kleinere musea te vinden waar u niet aan zou denken.

Gedrukte bronnen zonder auteursrecht

De klassieke reisverslagen zijn allang rechtenvrij en vrij te lezen. Bosmans beschrijving van de Guinese kust, de compilaties van Dapper en Ogilby, Bowdich's verslag van de missie van 1819 en het journaal van Dupuis uit 1824 zijn alle te vinden als scans via het Internet Archive, Google Books, Project Gutenberg en de Nederlandse digitale bibliotheek. Waar meerdere edities bestaan, verdient de vroegst vindbare de voorkeur; noteer welke u gebruikte, want negentiende-eeuwse herdrukken werden soms stilzwijgend ingekort.

Een werkwijze

1. Gebruik de gepubliceerde gidsen en de secundaire literatuur om vast te stellen welke archiefserie of welke auteur waarschijnlijk bevat wat u zoekt.
2. Raadpleeg de toegang van het Nationaal Archief voor die serie en ga na of er scans bestaan.
3. Zoek daarnaast in Delpher naar eigentijdse gepubliceerde discussie, met spelling uit de periode zelf.
4. Raadpleeg de Atlas of Mutual Heritage en de museumcatalogi voor afbeeldingen en voorwerpen die op dezelfde plaats of gebeurtenis betrekking hebben.
5. Noteer volledige verwijzingen terwijl u werkt — archief, toegangsnummer, inventarisnummer, of catalogusnummer en instelling. Digitaal gemak maakt het heel eenvoudig om te eindigen met een map afbeeldingen die u niet kunt citeren.

Wat digitalisering niet oplost

Het materiaal dat online beschikbaar is, is overweldigend Europees. Nederlandse en Britse instellingen hadden het geld om te digitaliseren; Ghanese archieven niet, althans niet op vergelijkbare schaal. Het praktische gevolg is dat een onderzoeker die volledig online werkt een koloniale versie van het verleden leest, omdat dat de versie is die gescand is. Mondelinge overlevering, paleisarchieven, Ghanees archiefbezit en de kennis van levende beoefenaars staan niet op internet, en geen hoeveelheid gedigitaliseerde Nederlandse correspondentie kan daarvoor in de plaats komen. Digitale bronnen kunt u het best zien als het deel van het werk dat nu vooraf kan worden gedaan, zodat de tijd in Kumasi, Accra of Den Haag wordt besteed aan wat alleen aanwezigheid ter plaatse kan opleveren.